Οι εγκλωβισμένοι αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ιστορίας και της ταυτότητας του Ριζοκαρπάσου. Είναι οι άνθρωποι που, μετά την τουρκική εισβολή του 1974, παρέμειναν στον τόπο τους και συνέχισαν να ζουν υπό κατοχή, αντιμετωπίζοντας περιορισμούς, στερήσεις και παρατεταμένη απομόνωση. Η παρουσία τους διατήρησε ζωντανή την κοινότητα, την ελληνική γλώσσα, τη θρησκευτική ζωή και τις παραδόσεις της.
Κατά τη διάρκεια της εισβολής, τον Ιούλιο και τον Αύγουστο του 1974, μεγάλος αριθμός Ελληνοκυπρίων εγκατέλειψε τις κατοικίες του αναζητώντας ασφάλεια στις περιοχές που παρέμειναν υπό τον έλεγχο της Κυπριακής Δημοκρατίας. Άλλοι παρέμειναν στις πόλεις και στα χωριά που καταλήφθηκαν από τα τουρκικά στρατεύματα. Σύμφωνα με τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, περίπου 20.000 Ελληνοκύπριοι και Μαρωνίτες βρέθηκαν αρχικά εγκλωβισμένοι στις κατεχόμενες περιοχές.
Στην Καρπασία, και ιδιαίτερα στο Ριζοκάρπασο, η παραμονή αυτή συνδέθηκε με τον βαθύ δεσμό των κατοίκων με τα σπίτια, τη γη, τις εκκλησίες και τις οικογένειές τους. Για πολλούς, η προσδοκία ότι η κατάσταση θα ήταν προσωρινή μετατράπηκε σε μια μακρόχρονη δοκιμασία.
Η ζωή υπό κατοχή
Τα πρώτα χρόνια μετά την εισβολή χαρακτηρίστηκαν από σοβαρές δυσκολίες στην εξασφάλιση τροφίμων, στην πρόσβαση σε ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και στη συνέχιση της εργασίας. Οι περιορισμοί στη διακίνηση και στην επικοινωνία δυσχέραιναν την καθημερινότητα, ενώ οι επαφές με συγγενείς στις ελεύθερες περιοχές ήταν συχνά περιορισμένες ή αδύνατες.
Οι πιέσεις, οι απειλές και οι παρενοχλήσεις που καταγράφονται στην πηγή οδήγησαν πολλούς κατοίκους να εγκαταλείψουν σταδιακά τις εστίες τους. Η αποχώρηση οικογενειών, ο χωρισμός γονέων και παιδιών και η γήρανση του πληθυσμού συρρίκνωσαν τις κοινότητες των εγκλωβισμένων. Το Ριζοκάρπασο, ωστόσο, διατήρησε έναν από τους σημαντικότερους πυρήνες ελληνοκυπριακής παρουσίας στις κατεχόμενες περιοχές.
Οι διευθετήσεις της Γ΄ Βιέννης
Στις συνομιλίες της Βιέννης, το καλοκαίρι του 1975, διατυπώθηκαν διευθετήσεις για τους πληθυσμούς που παρέμεναν στις δύο πλευρές του νησιού. Το ανακοινωθέν της 2ας Αυγούστου 1975, γνωστό ως «Συμφωνία της Γ΄ Βιέννης», προέβλεπε ότι οι Ελληνοκύπριοι στο βόρειο τμήμα θα μπορούσαν να παραμείνουν και να λαμβάνουν διευκολύνσεις για την εκπαίδευση, τη θρησκευτική ζωή, την ιατρική φροντίδα και τη διακίνησή τους. Προέβλεπε επίσης μετακίνηση προς το νότιο τμήμα κατόπιν δικής τους επιθυμίας και χωρίς πίεση, πρόσβαση της ειρηνευτικής δύναμης στα χωριά τους και προτεραιότητα στην επανένωση οικογενειών.
Οι προβλέψεις αυτές δεν εξασφάλισαν στην πράξη την ομαλή ζωή των εγκλωβισμένων. Όπως καταγράφεται στη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, οι περιορισμοί και οι πιέσεις συνεχίστηκαν, ενώ ο αριθμός όσων παρέμεναν μειωνόταν σταθερά.
Η εκπαίδευση και η διατήρηση της κοινότητας
Η εκπαίδευση υπήρξε βασικό στήριγμα για τις οικογένειες των εγκλωβισμένων. Η λειτουργία των δημοτικών σχολείων στο Ριζοκάρπασο και στην Αγία Τριάδα επέτρεψε στα παιδιά να διδάσκονται τη γλώσσα τους και να διατηρούν την επαφή με την ιστορία και τον πολιτισμό τους.
Για πολλά χρόνια, η συνέχιση των σπουδών στη μέση εκπαίδευση απαιτούσε τη μετάβαση των παιδιών στις ελεύθερες περιοχές και τη διαμονή τους μακριά από τις οικογένειές τους. Οι δυσκολίες επιστροφής και οι περιορισμοί στις επισκέψεις επιβάρυναν τον οικογενειακό χωρισμό και περιόρισαν τις δυνατότητες των νέων να παραμείνουν στον τόπο τους.
Ιδιαίτερη θέση στην ιστορία αυτή κατέχουν οι εκπαιδευτικοί Ελένη Φωκά, Γιαννούλα Βασιλείου, Δέσπω Κολατσή και Ηλίας Γιαλλούρης, οι οποίοι εργάστηκαν κάτω από αντίξοες συνθήκες για τη συνέχιση της ελληνικής εκπαίδευσης στην Καρπασία. Η επαναλειτουργία του Γυμνασίου Ριζοκαρπάσου τον Σεπτέμβριο του 2004 αποτέλεσε σημαντικό σταθμό, δίνοντας στα παιδιά τη δυνατότητα να συνεχίζουν τη φοίτησή τους στην κοινότητά τους.
Η στήριξη και η επικοινωνία με τους οικείους
Η ανθρωπιστική βοήθεια της Κυπριακής Δημοκρατίας και η μεσολάβηση της ειρηνευτικής δύναμης των Ηνωμένων Εθνών αποτέλεσαν ουσιαστικό στήριγμα για τους εγκλωβισμένους. Η παράδοση βασικών αγαθών και η διευκόλυνση ανθρωπιστικών επαφών συνδέθηκαν με την προσπάθεια αντιμετώπισης της απομόνωσης και των καθημερινών αναγκών τους.
Το άνοιγμα των πρώτων οδοφραγμάτων στις 23 Απριλίου 2003 διευκόλυνε την επικοινωνία ανάμεσα στις δύο πλευρές του νησιού. Οι συχνότερες επισκέψεις συγγενών, συγχωριανών και προσκυνητών ενίσχυσαν τους οικογενειακούς και κοινοτικούς δεσμούς και περιόρισαν το αίσθημα της απομόνωσης, χωρίς να αναιρέσουν τις συνέπειες της κατοχής.
Μια ζωντανή παρουσία στον τόπο
Η ιστορία των εγκλωβισμένων του Ριζοκαρπάσου είναι ιστορία καθημερινής προσπάθειας και επιμονής. Μέσα από την καλλιέργεια της γης, τη φροντίδα των σπιτιών, τη λειτουργία των σχολείων, τη συμμετοχή στη θρησκευτική ζωή και τη διατήρηση των τοπικών εθίμων, κράτησαν ζωντανούς τους δεσμούς της κοινότητας με τον τόπο της.
Για το Ριζοκάρπασο, οι εγκλωβισμένοι είναι οι άνθρωποι που διαφύλαξαν τη συνέχεια της ζωής στην κωμόπολη. Η αναγνώριση της προσφοράς τους συνοδεύεται από την ευθύνη να διασωθούν οι μαρτυρίες τους, να στηρίζονται οι ανάγκες τους και να μεταδίδεται η εμπειρία τους στις επόμενες γενιές.
Πηγές: Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών, ΟΥΝΦΙΚΥΠ και παρουσίαση της έκδοσης «Γυμνάσιο Ριζοκαρπάσου: το κρυφό σχολειό».
