Εξατάξιο Γυμνάσιο Ριζοκαρπάσου

Ένας αιώνας παιδείας και προσφοράς

Το Εξατάξιο Γυμνάσιο Ριζοκαρπάσου αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους εκπαιδευτικούς και πολιτιστικούς θεσμούς της Καρπασίας. Η ιστορία του συνδέεται με την προσπάθεια της τοπικής κοινωνίας να προσφέρει στους νέους πρόσβαση στη μόρφωση, με τη διαχρονική υποστήριξη της Ιεράς Μονής Αποστόλου Ανδρέα και με την επιμονή των κατοίκων να διατηρήσουν την εκπαιδευτική ζωή του τόπου τους.

Η ίδρυση και τα πρώτα χρόνια

Οι απαρχές του σχολείου ανάγονται στο 1917, όταν η Ιερά Μονή Αποστόλου Ανδρέα ανέλαβε την πρωτοβουλία για την ίδρυση της Ανωτέρας Πρακτικής Σχολής Ριζοκαρπάσου, από την οποία προήλθε το σημερινό Γυμνάσιο. Η δημιουργία της ανταποκρινόταν στην ανάγκη να μπορούν οι απόφοιτοι των δημοτικών σχολείων της περιοχής να συνεχίζουν την εκπαίδευσή τους κοντά στον τόπο καταγωγής τους.

Την ευθύνη της Σχολής είχε επιτροπή στην οποία συμμετείχαν η Διαχειριστική Επιτροπεία της Μονής και εκπρόσωποι της κοινότητας. Πρόεδρός της ήταν ο οικονόμος της Μονής, Ιωσήφ Κυκκώτης, ενώ συμμετείχαν ο πρόεδρος της Σχολικής Κοινοτικής Επιτροπείας, Σολωμός Φαλάς, και οι Ζαχαρίας Γεωργάκη, Ζαχαρίας Λαζαρίδης και Νικόλαος Βανέζης.

Στο πλαίσιο της προετοιμασίας για τη λειτουργία της Σχολής, πραγματοποιήθηκε στα τέλη Ιουνίου 1917 συνάντηση στην Κυθρέα. Σε αυτήν έλαβαν μέρος εκπρόσωποι της Μονής, ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Κύριλλος Γ΄, ο Πρώτος Επόπτης της Ελληνικής Παιδείας Κύπρου Αναστάσιος Αράπης και ο διευθυντής των γραφείων της Αρχιεπισκοπής Κώστας Μυριανθόπουλος.

Πρώτος σχολάρχης διορίστηκε ο επιθεωρητής Ελληνικών Σχολείων Κύπρου Μιχαήλ Κούμας, με ετήσιες απολαβές 80 λιρών. Ο διορισμός του υποστηρίχθηκε από τον Αρχιεπίσκοπο Κύριλλο Γ΄ και τον αιδεσιμότατο Φρανκ Νιούχαμ, ιδρυτή της Αγγλικής Σχολής Λευκωσίας. Το αναλυτικό πρόγραμμα καταρτίστηκε από τους Αναστάσιο Αράπη, Κώστα Μυριανθόπουλο και Μιχαήλ Κούμα.

Κατά την πρώτη σχολική χρονιά, 1917–1918, φοίτησαν δεκατρείς μαθητές:

• Αντώνης Ι. Χατζητάσου
• Ιδομενεύς Κ. Χατζήλακος
• Ζαχαρίας Σ. Φαλάς
• Παταπιός Χριστοδούλου
• Ιωάννης Παπανικολάου
• Ιωάννης Α. Βούρος
• Πανάρετος Ιερομονάχου
• Εφραίμ Ι. Νικήτας
• Πατάπιος Μάρκου
• Ζαχαριάς Σ. Οικονομίδης
• Ανδρέας Ι. Στρόγγολος
• Νικόλαος Ζ. Καντάρης
• Ζαχαρίας Ι. Τζιαούρη

Τη σχολική χρονιά 1918–1919 τη διεύθυνση ανέλαβε ο Μενέλαος Πάροικος. Οι μαθητές ανήλθαν σε δεκαεπτά, από τους οποίους δέκα φοιτούσαν στην Α΄ τάξη και επτά στη Β΄. Ακολούθησε η διεύθυνση του Κώστα Καπλάνη, έως το 1921, οπότε η Σχολή διέκοψε τη λειτουργία της για πέντε χρόνια.

Η επαναλειτουργία και η στέγαση

Το 1926 η Σχολή επαναλειτούργησε, εγκαινιάζοντας μια περίοδο συνεχούς εκπαιδευτικής παρουσίας που διήρκεσε μέχρι το 1975.

Τα πρώτα χρόνια, από το 1917 έως το 1921, στεγαζόταν στην οικία του Παναγή Πεκλιβανά, βορειοανατολικά του ναού του Αγίου Συνεσίου. Κατά τη σχολική χρονιά 1926–1927 χρησιμοποιήθηκε χώρος που παραχώρησε η εκκλησία του Αγίου Συνεσίου, γνωστός ως «Τσαμπρίν». Από το 1927 έως το 1944 η Σχολή στεγάστηκε σε κτήρια κοντά στην εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ.

Σημαντικό βήμα στην ανάπτυξή της υπήρξε η ανέγερση ιδιόκτητου σχολικού συγκροτήματος, με τη συνδρομή της Ιεράς Μονής Αποστόλου Ανδρέα και της κοινότητας Ριζοκαρπάσου. Η εγκατάσταση στο νέο κτήριο πραγματοποιήθηκε σταδιακά κατά την περίοδο 1951–1954.

Η εξέλιξη της Σχολής σε Γυμνάσιο

Το 1930 η Σχολή λειτουργούσε με την ονομασία «Ελληνική Πρακτική Σχολή Ριζοκαρπάσου». Διευθυντής ήταν ο Ζαχαρίας Κουλίας και καθηγητής ο Παντελής Ταουσιάνης, ενώ ο μαθητικός πληθυσμός αριθμούσε 49 παιδιά.

Οι διαδοχικές ονομασίες της αποτυπώνουν την εξέλιξη του εκπαιδευτικού ιδρύματος:

Το σχολείο εξυπηρετούσε μαθητές από το Ριζοκάρπασο, την Αιγιαλούσα και άλλες κοινότητες της Καρπασίας, όπως την Κώμη Κεπήρ, το Γεράνι, τον Δαυλό και τον Άγιο Ανδρόνικο. Η εκπαιδευτική του παρουσία ξεπερνούσε, επομένως, τα όρια της κωμόπολης.

Στα μαθητολόγιά του καταγράφεται και η φοίτηση Τουρκοκυπρίων από τη Γαληνόπορνη. Τη σχολική χρονιά 1936–1937 εγγράφηκαν τέσσερις Τουρκοκύπριοι στην Α΄ τάξη, ενώ το 1941–1942 εγγράφηκαν ακόμη δύο. Ένας από αυτούς συνέχισε τη φοίτησή του και κατά το σχολικό έτος 1943–1944.

Η προσφορά της Ιεράς Μονής Αποστόλου Ανδρέα

Η Ιερά Μονή Αποστόλου Ανδρέα διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην ίδρυση, τη συντήρηση και την ανάπτυξη του σχολείου. Από το 1917 έως το 1961 κάλυπτε τη μισθοδοσία των καθηγητών, με τη συμβολή και των εισφορών απόδημων Ριζοκαρπασιτών. Παράλληλα, συνέβαλε στην ανέγερση και στον εξοπλισμό του σχολικού συγκροτήματος και υποστήριξε οικονομικά τις σπουδές μαθητών.

Σε αναγνώριση αυτής της μακρόχρονης προσφοράς, κατά τη σχολική χρονιά 1969–1970, ο Καθηγητικός Σύλλογος και η Σχολική Εφορεία ανακήρυξαν τη Μονή Ιδρυτή και Μέγιστο Ευεργέτη του Γυμνασίου, απονέμοντάς της χρυσό μετάλλιο.

Το σχολείο στην πολιτιστική και αθλητική ζωή

Το Γυμνάσιο υπήρξε δραστήριο κύτταρο της κοινωνικής ζωής του Ριζοκαρπάσου. Θεατρικές παραστάσεις, χορευτικές εκδηλώσεις, χορωδίες και αθλητικοί αγώνες έδιναν στους μαθητές και στις μαθήτριες ευκαιρίες δημιουργικής έκφρασης και συνέδεαν το σχολείο με την κοινότητα.

Στις εκδηλώσεις σημαντική θέση είχαν οι παραδοσιακές ενδυμασίες του τόπου, ιδιαίτερα η καρπασίτικη «σαγιά» και το «ρουτζιέττιν». Μέσα από αυτές τις δραστηριότητες, το σχολείο συνέβαλε στη διατήρηση και στην προβολή της τοπικής πολιτιστικής κληρονομιάς.

Παράλληλα, προετοίμασε γενιές νέων για τη συνέχιση των σπουδών τους και την επαγγελματική τους πορεία. Απόφοιτοί του διακρίθηκαν στην επιστήμη, στον αθλητισμό και σε άλλους τομείς της κοινωνικής ζωής.

Η εισβολή και η διακοπή της λειτουργίας

Η τουρκική εισβολή του 1974 ανέτρεψε την εκπαιδευτική ζωή της Καρπασίας. Κατά τη σχολική χρονιά 1974–1975, το Γυμνάσιο υπολειτούργησε χάρη στους καθηγητές που είχαν παραμείνει στο Ριζοκάρπασο. Για τη διδασκαλία χρησιμοποιήθηκαν και φυλλάδια του Υπουργείου Παιδείας, τα οποία έφθαναν μέσω του Ερυθρού Σταυρού.

Τη σχολική χρονιά 1975–1976 πραγματοποιήθηκαν μόνο εγγραφές των μαθητών που παρέμεναν στην κοινότητα, χωρίς να ακολουθήσει λειτουργία του σχολείου. Η διακοπή αυτή στέρησε από τα παιδιά των εγκλωβισμένων τη δυνατότητα να συνεχίζουν τη μέση εκπαίδευσή τους στον τόπο τους και επέβαλε τη μετάβασή τους στις ελεύθερες περιοχές, μακριά από τις οικογένειές τους.

Η επαναλειτουργία το 2004

Στις 13 Σεπτεμβρίου 2004, έπειτα από πολυετείς προσπάθειες και συντονισμένες ενέργειες, το Γυμνάσιο Ριζοκαρπάσου άνοιξε ξανά τις πόρτες του, ύστερα από διακοπή 29 χρόνων.

Η επαναλειτουργία του αποτέλεσε σημαντικό γεγονός για τις οικογένειες των εγκλωβισμένων και για ολόκληρη την κοινότητα. Έδωσε στους νέους τη δυνατότητα να συνεχίζουν τη σχολική τους πορεία κοντά στους οικείους τους και ενίσχυσε τις προϋποθέσεις παραμονής τους στο Ριζοκάρπασο.

Το Εξατάξιο Γυμνάσιο Ριζοκαρπάσου συνεχίζει την πορεία του ως χώρος μάθησης, δημιουργίας και διατήρησης των δεσμών της νέας γενιάς με τον τόπο της. Η ιστορία του αναδεικνύει την προσφορά της Μονής, της κοινότητας, των απόδημων Ριζοκαρπασιτών και των εκπαιδευτικών που εργάστηκαν για την ίδρυση, την ανάπτυξη και την επαναλειτουργία του.

Οι διευθυντές του σχολείου

Πηγή: «Ιστορικό Σχολείου», Εξατάξιο Γυμνάσιο Ριζοκαρπάσου.