Ιστορία, υφαντική και συλλογική μνήμη
Ο ενδυματολογικός πολιτισμός ενός τόπου συνδέεται με την ιστορική του πορεία, το φυσικό περιβάλλον, τις οικονομικές δραστηριότητες και τις επαφές των κατοίκων του με άλλους λαούς. Στην περίπτωση του Ριζοκαρπάσου, της ανατολικότερης κωμόπολης της Κύπρου, οι τοπικές ενδυμασίες αποτελούν πολύτιμες μαρτυρίες μιας μακραίωνης και πολυκύμαντης ιστορίας.
Η σαγιά, το ρουτζιέττι, το δουμπλέττι και η σάρκα δεν είναι απλώς παλαιά ενδύματα. Στα υλικά, στα χρώματα, στις πτυχώσεις και στις τεχνικές κατασκευής τους αποτυπώνονται η δημιουργικότητα των Ριζοκαρπασιτισσών, η σημασία της βαμβακοκαλλιέργειας και της μεταξουργίας, καθώς και οι πολιτισμικές επιρροές που δέχθηκε η περιοχή στη διάρκεια των αιώνων.
Ένας τόπος με μακραίωνη ιστορία
Σύμφωνα με την επικρατούσα ιστορική εκδοχή, το Ριζοκάρπασο αποτελεί διάδοχο οικισμό της αρχαίας Καρπασίας. Μετά την καταστροφή της αρχαίας πόλης κατά την περίοδο των αραβικών επιδρομών, οι κάτοικοι που επέζησαν μετακινήθηκαν προς την ενδοχώρα και δημιούργησαν έναν ασφαλέστερο οικισμό.
Η επικρατέστερη ετυμολογική εκδοχή συνδέει τις ονομασίες Καρπασία, Καρπάσι και Ριζοκάρπασο με τη λέξη «κάρπασο», η οποία σχετίζεται με το βαμβάκι. Η σύνδεση αυτή παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς η βαμβακοκαλλιέργεια υπήρξε επί αιώνες μία από τις κύριες ασχολίες των κατοίκων της περιοχής.
Παράλληλα, ήδη από τα μεσαιωνικά χρόνια αναπτύχθηκε στο Ριζοκάρπασο και η μεταξουργία. Το βαμβάκι και το μετάξι αποτέλεσαν τις σημαντικότερες πρώτες ύλες για την ανάπτυξη της τοπικής υφαντικής και τη δημιουργία μιας ξεχωριστής ενδυματολογικής παράδοσης.
Ένα σταυροδρόμι πολιτισμών
Το Ριζοκάρπασο είναι ένας εκτεταμένος και αραιοκατοικημένος οικισμός, περιτριγυρισμένος από λόφους, κοιλάδες, παραλίες, όρμους και πλούσια νερά. Η γειτνίασή του με το Ακρωτήριο του Αποστόλου Ανδρέα και με το θαλάσσιο πέρασμα των Κλείδων Νήσων το έφερε σε επαφή με ταξιδιώτες, εμπόρους και διαφορετικούς πολιτισμούς της Ανατολής και της Δύσης.
Μέσα από αυτές τις επαφές, η περιοχή δέχθηκε επιδράσεις από τον βυζαντινό κόσμο, τους Φράγκους, τους Βενετούς, τους Καταλανούς, τους Ιταλούς και άλλους λαούς. Τα πολιτισμικά αυτά στοιχεία ενσωματώθηκαν στην τοπική παράδοση και άφησαν τα ίχνη τους στη γλώσσα, στα τραγούδια, στα έθιμα και στην ενδυμασία.
Κατά τη Φραγκοκρατία, το Ριζοκάρπασο αποτέλεσε έδρα του ορθόδοξου επισκόπου Αμμοχώστου ή Κωνσταντίας. Το 1472 αναδείχθηκε σε κομητεία από τον βασιλιά Ιάκωβο Β΄ Λουζινιάν. Η κομητεία του Ριζοκαρπάσου περιλάμβανε την κωμόπολη και τα μικρά χωριά Αναχίδα και Σελενιά, τα οποία χάθηκαν κατά τα πρώτα χρόνια της Τουρκοκρατίας.
Με το Ριζοκάρπασο συνδέθηκαν επίσης σημαντικές βυζαντινές και δυτικές οικογένειες, όπως οι Λουζινιάν, οι Κορνάροι, οι Παλαιολόγοι, οι Καντακουζηνοί, οι Βέρνι και οι Ιουστινιάνη. Η παρουσία ευγενών και φεουδαρχικών οικογενειών συνέβαλε στην επαφή της κωμόπολης με ενδυματολογικά πρότυπα και αισθητικές αντιλήψεις του Βυζαντίου και της μεσαιωνικής Δύσης.
Η γεωγραφική απομόνωση της περιοχής λειτούργησε παράλληλα ως παράγοντας διατήρησης παλαιότερων πολιτισμικών στοιχείων. Τέτοια στοιχεία εντοπίζονται στη διάλεκτο, στα δημοτικά τραγούδια, στα έθιμα, στην παραδοσιακή διατροφή και στις τοπικές ενδυμασίες.
Από το βαμβάκι στο υφαντό
Η κατασκευή των ριζοκαρπασίτικων ενδυμάτων ήταν μια μακρά και απαιτητική διαδικασία. Οι γυναίκες του Ριζοκαρπάσου συμμετείχαν σε όλα σχεδόν τα στάδιά της, από την καλλιέργεια και τη συλλογή του βαμβακιού μέχρι το γνέσιμο, τη βαφή, την ύφανση και το ράψιμο.
Το βαμβάκι συλλεγόταν πριν από την ανατολή του ήλιου. Ακολουθούσαν το «ξεκάρυσμα» και το «ξεσπόρκασμα», εργασίες με τις οποίες καθαριζόταν το βαμβάκι και αφαιρούνταν οι σπόροι του. Στη συνέχεια οι ίνες ανοίγονταν, ώστε να γίνουν αφράτες, και το βαμβάκι τυλιγόταν σε ελαφρά δεμάτια, τις λεγόμενες «κουκούλες».
Ακολουθούσε το γνέσιμο στο αδράχτι, με το οποίο το βαμβάκι μετατρεπόταν σε κλωστή. Η κλωστή σχημάτιζε κατόπιν μεγάλες θηλιές, γνωστές ως «καγκάλια».
Για τη βαφή των νημάτων χρησιμοποιούνταν υλικά από το φυσικό περιβάλλον. Οι φλοιοί των δέντρων και τα εξωτερικά φύλλα των κρεμμυδιών έδιναν καφετιές αποχρώσεις. Οι φλούδες των ροδιών χρησιμοποιούνταν για την παραγωγή κόκκινου χρώματος, ενώ η πορτοκαλιά απόχρωση, γνωστή ως «σιετταρί», προέκυπτε από τον συνδυασμό κίτρινων μαργαριτών και εξωτερικών φύλλων κρεμμυδιού.
Πριν αρχίσει η ύφανση, το νήμα περνούσε από το «ψύσιασμα». Βυθιζόταν σε αραιό χυλό από αλεύρι και ζεστό νερό, ώστε να γίνει πιο ανθεκτικό. Έπειτα μεταφερόταν σε χοντρά καλαμένια μασούρια και ακολουθούσε η προετοιμασία του στημονιού, εργασία γνωστή στην κυπριακή διάλεκτο ως «σύρμα». Η διαδικασία απαιτούσε ακρίβεια και αναλαμβανόταν από έμπειρες υφάντρες.
Η ριζοκαρπασίτικη σαγιά
Η ριζοκαρπασίτικη σαγιά, γνωστή ευρύτερα και ως καρπασίτικη, αποτελεί ένα από τα πιο αντιπροσωπευτικά ενδύματα της κωμόπολης. Η ονομασία της ανάγεται στο βυζαντινό «σαγίον», λέξη που συνδέεται με λατινικούς όρους για το ένδυμα.
Η σαγιά ήταν ένας βαμβακερός μανικωτός επενδύτης, ο οποίος έφθανε κάτω από το γόνατο. Κατασκευαζόταν από επιμέρους υφαντά τμήματα και είχε φαρδιά μανίκια με άνοιγμα στις άκρες. Από τον ώμο μέχρι τη μέση το ύφασμα ήταν συνήθως λιτό, ενώ στο κάτω μέρος διακοσμούνταν με χρωματιστές λωρίδες, γνωστές ως «πίττες» ή «λούρες».
Οι λωρίδες μπορούσαν να είναι μαύρες, κόκκινες, καφετιές, κίτρινες, πράσινες, πορτοκαλιές ή σε σκούρες και ανοικτές αποχρώσεις του μπλε. Η επιλογή και ο συνδυασμός των χρωμάτων εξέφραζαν το προσωπικό γούστο και τη δημιουργικότητα της υφάντρας.
Τα διαφορετικά τμήματα της σαγιάς ενώνονταν στο χέρι με πισωβελονιά, γνωστή ως «αρπατζίκι». Στη δεξιά πλευρά, λίγο πιο πάνω από τη μέση, υπήρχε ένα μικρό τσεπάκι, το οποίο φαίνεται ότι είχε κυρίως διακοσμητικό χαρακτήρα.
Κάτω από τη σαγιά φοριόταν μακρύ μεταξωτό πουκάμισο, το οποίο ήταν μακρύτερο από τον εξωτερικό επενδύτη. Φοριόταν επίσης σαλβάρι, γνωστό ως «βρατζί», με βαμβακερό επάνω μέρος και μεταξωτό κάτω τμήμα, το οποίο σουρωνόταν με κορδόνι κάτω από τον αστράγαλο.
Τη φορεσιά συμπλήρωναν το «ζωνί», ένα τριανταφυλλωτό μαντήλι που φοριόταν στη μέση, και ένα καφετί κεφαλομάντηλο με μπιμπίλα. Οι άκρες των μανικιών μπορούσαν να επενδυθούν με χρωματιστά βαμβακερά υφάσματα, συχνά διακοσμημένα με λαχούρια.
Στην ευρύτερη περιοχή της Καρπασίας διασώθηκαν επίσης πολυτελείς εορταστικές και νυφικές σαγιές. Ήταν κατασκευασμένες από λευκό βαμβακερό ύφασμα ή από πολύχρωμη αλατζιά και έφεραν πλούσια διακόσμηση με κορδόνια, μεταξωτή σταυροβελονιά, επίχρυση ασημένια κλωστή και πολύχρωμες χάντρες, γνωστές ως «πετρούδες». Οι φορεσιές αυτές αποτελούσαν πολύτιμα οικογενειακά κειμήλια και πιθανότατα περιλαμβάνονταν συχνά στην προίκα.
Το αρχοντικό ρουτζιέττι
Ιδιαίτερη θέση στην ενδυματολογική παράδοση του Ριζοκαρπάσου κατέχει το ρουτζιέττι. Πρόκειται για μακριά και πλούσια πτυχωτή φούστα από βαμβακερό ύφασμα. Βαφόταν με φλοιούς πεύκου και αποκτούσε χαρακτηριστικό ερυθροβύσσινο χρώμα, ενώ στο κάτω μέρος μπορούσε να φέρει έναν φαρδύ λευκό περίγυρο.
Το ρουτζιέττι χρησιμοποιούνταν κυρίως ως φούστα, μπορούσε όμως να φορεθεί και στους ώμους ως εξωτερικό ένδυμα. Στο Ριζοκάρπασο αποτελούσε αρχοντική φορεσιά και συνδεόταν ιδιαίτερα με τον γάμο, καθώς αναφέρεται ως χαρακτηριστικό ένδυμα της νύφης.
Η μορφή και το πορφυρό του χρώμα έχουν συσχετιστεί με ενδύματα των γυναικών της βυζαντινής αριστοκρατίας. Παράλληλα, η ονομασία του παρουσιάζει γλωσσικές συγγένειες με παλαιούς γαλλικούς και ιταλικούς όρους. Το ένδυμα αποτελεί επομένως χαρακτηριστικό παράδειγμα της συνάντησης βυζαντινών καταβολών και δυτικών επιδράσεων στην τοπική παράδοση.
Το ρουτζιέττι φοριόταν με μεταξωτό πουκάμισο και μαύρη βελούδινη ζακέτα, γνωστή ως «σάρκα». Η σάρκα μπορούσε να είναι κεντημένη με χρυσή κλωστή, στοιχείο που παραπέμπει στο περίφημο κυπριακό χρυσό νήμα των μεσαιωνικών χρόνων.
Το ριζοκαρπασίτικο ρουτζιέττι δεν πρέπει να συγχέεται με τη μεταγενέστερη στολή Αμαλίας. Η παρουσία του στην ενδυματολογική παράδοση της Κύπρου ανάγεται σε πολύ παλαιότερες ιστορικές περιόδους.
Το δουμπλέττι
Το δουμπλέττι αποτελεί ένα ακόμη ιδιαίτερο ένδυμα του Ριζοκαρπάσου. Η ονομασία του προέρχεται από την παλαιά γαλλική λέξη doublet, η οποία απαντά με διαφορετικές σημασίες στις λατινογενείς γλώσσες.
Σε μεσαιωνικές πηγές ο αντίστοιχος όρος συνδέεται με ανδρικά ενδύματα. Στο Ριζοκάρπασο, όμως, το δουμπλέττι ήταν μια μακριά βαμβακερή γυναικεία φούστα με πλούσιες πτυχώσεις. Φοριόταν από τις γυναίκες της κωμόπολης μέχρι περίπου τα μέσα του 20ού αιώνα.
Το ένδυμα είχε διπλή χρήση. Μπορούσε να φορεθεί ως φούστα ή να τοποθετηθεί στους ώμους ως επανωφόρι κατά τους χειμερινούς μήνες. Οι πλούσιες πτυχώσεις του απαιτούσαν ιδιαίτερη τεχνική και αποτελούσαν χαρακτηριστικό δείγμα της ικανότητας των Ριζοκαρπασιτισσών υφαντριών.
Όπως και το ρουτζιέττι, το δουμπλέττι κατασκευαζόταν από βαμβάκι που καλλιεργούνταν και επεξεργαζόταν στην περιοχή. Η ύφανση και το ράψιμό του πραγματοποιούνταν από τις ίδιες τις γυναίκες, γεγονός που το καθιστούσε ολοκληρωμένο προϊόν της τοπικής οικονομίας και της γυναικείας εργασίας.
Οι πτυχώσεις ως φορείς μνήμης
Η ιδιαίτερη καλλιτεχνική αξία του ρουτζιεττιού και του δουμπλεττιού αναδείχθηκε μέσα από ενδυματολογική έκθεση στην Αθήνα, αφιερωμένη στη σχέση της αρχαίας ελληνικής ενδυμασίας με το σύγχρονο ένδυμα.
Στην έκθεση παρουσιάστηκαν δημιουργίες διεθνώς αναγνωρισμένων σχεδιαστών και οίκων μόδας, όπως οι Κρίστιαν Ντιορ, Ζαν Πατού, Μπαλεντσιάγκα και Ισέι Μιγιάκε. Ανάμεσα στα εκθέματα περιλαμβάνονταν το ριζοκαρπασίτικο δουμπλέττι και το ρουτζιέττι ως χαρακτηριστικά δείγματα πτυχωτών ενδυμάτων από την Κύπρο.
Η παρουσία τους σε μια έκθεση διεθνούς εμβέλειας ανέδειξε την υψηλή αισθητική και τεχνική αξία της τοπικής υφαντικής. Οι πτυχώσεις τους δεν αποτελούν μόνο διακοσμητικό στοιχείο. Μεταφέρουν τη γνώση, τον μόχθο, τη δημιουργική φαντασία και τις ενδυματολογικές προτιμήσεις των γυναικών που τα κατασκεύασαν.
Πολιτιστική κληρονομιά και συλλογική ευθύνη
Η σαγιά, το ρουτζιέττι, η σάρκα και το δουμπλέττι αποτελούν πολύτιμα τεκμήρια της κοινωνικής και οικονομικής ζωής του Ριζοκαρπάσου. Συνδέονται με την καλλιέργεια του βαμβακιού, την παραγωγή μεταξιού, τη θέση της γυναίκας στην οικογενειακή και παραγωγική ζωή και τις ιστορικές επαφές της κωμόπολης με το Βυζάντιο και τη μεσαιωνική Δύση.
Μέσα στα υφάσματα και στις πτυχώσεις τους διασώζονται η γνώση, η υπομονή, η επιδεξιότητα και η δημιουργικότητα πολλών γενεών Ριζοκαρπασιτισσών. Παράλληλα, αποτυπώνεται η ιστορική μνήμη μιας ακριτικής κοινότητας που κατόρθωσε να διατηρήσει τον ιδιαίτερο πολιτισμικό της χαρακτήρα.
Η καταγραφή, η μελέτη και η ανάδειξη της ενδυματολογικής παράδοσης του Ριζοκαρπάσου αποτελούν σημαντική ευθύνη απέναντι στις προηγούμενες και στις επόμενες γενιές. Κάθε ένδυμα δεν αφηγείται μόνο την ιστορία της κατασκευής και της χρήσης του· αφηγείται την ιστορία ενός ολόκληρου τόπου και των ανθρώπων του.
Βίντεο
Πηγές
- Νάσα Παταπίου, «Παραδοσιακές ενδυμασίες δίπλα στο Ντιόρ», ιστοσελίδα Ριζοκάρπασο, ανάκτηση 9 Οκτωβρίου 2022.
- Νάσα Παταπίου, «Η Ριζοκαρπασίτικη σάγια», Πολίτης, 5 Μαΐου 2020.
