Η ιστορία της εκπαίδευσης στο Ριζοκάρπασο ανάγεται τουλάχιστον στα μέσα του 19ου αιώνα. Σύμφωνα με τον Ι. Κ. Περιστιάνη, γύρω στο 1840 ένας δάσκαλος με το όνομα Κλώναρος παρέδιδε στο σπίτι του μαθήματα στοιχειώδους εκπαίδευσης, τα λεγόμενα «κοινά γράμματα». Η δραστηριότητά του συνεχίστηκε περίπου μέχρι το 1855, ενώ στη συνέχεια, έως το 1858, τη διδασκαλία φαίνεται ότι ανέλαβαν δύο ντόπιοι ιερείς, ο παπά Γιαννούρης και ο παπά Νικόλας.
Το 1858 άρχισε να διδάσκει στο χωριό ο Χαράλαμπος Κραμβής από την Ακανθού, ο οποίος είχε μορφωθεί στη Λευκωσία και αναφέρεται ως ο πρώτος «ελληνοδιδάσκαλος» του Ριζοκαρπάσου. Τα μαθήματά του περιλάμβαναν αλφαβητάριο, ανάγνωση, γραφή, αριθμητική και χρηστομάθεια. Κατά την έναρξη της διδασκαλίας του, η ετήσια αμοιβή του ανερχόταν σε 100 γρόσια για κάθε μαθητή.
Μετά το 1862 τη θέση του ανέλαβε ο Χατζή Γιαννούδης από την Παλλουριώτισσα, ακολουθώντας τη διδακτική μέθοδο του προκατόχου του. Κάθε μαθητής κατέβαλλε πέντε γρόσια τον μήνα και προσέφερε ένα ψωμί κάθε Σάββατο. Από το 1869 έως το 1873 δίδαξε ο ιερομόναχος Ιωακείμ Κυζίδης από τα Χανδριά. Η ετήσια αμοιβή του, ύψους 40 λιρών, καταβαλλόταν από τον παπά Ιωάννη, οικονόμο της Μονής Αποστόλου Ανδρέα. Εκτός από τα βασικά μαθήματα, κάθε Σάββατο δίδασκε εκκλησιαστική μουσική και εκκλησιαστικά μαθήματα.
Τον Ιωακείμ Κυζίδη διαδέχθηκε ο Πέτρος Σεργίδης από τη Λευκωσία και ακολούθως ο Ζαχαρίας Κλωναρίδης, ο οποίος συνέχισε να διδάσκει και μετά την έναρξη της βρετανικής διοίκησης το 1878. Η Μονή Αποστόλου Ανδρέα εξακολούθησε να στηρίζει οικονομικά την εκπαίδευση, καταβάλλοντας στον Κλωναρίδη ετήσια αμοιβή 60 λιρών.
Στην έκθεση του Βρετανού διοικητή Αμμοχώστου για το 1879 καταγράφεται ότι ο Κλωναρίδης δίδασκε 40 μαθητές. Το πρόγραμμα περιλάμβανε νέα ελληνικά, ανάγνωση, γραφή, αριθμητική και γεωγραφία. Καταγόταν από το Ριζοκάρπασο, είχε σπουδάσει στη Λάρνακα και στην Αθήνα και είχε υπηρετήσει για επτά μήνες στον γαλλικό στρατό κατά τον Γαλλοπρωσικό Πόλεμο. Διέθετε επίσης κάποια γνώση της γαλλικής και της ιταλικής γλώσσας. Ο διοικητής τον περιέγραφε ως άνθρωπο με αξιόλογη μόρφωση, σημειώνοντας ότι το σχολείο αποτελούσε ιδιοκτησία του.
Στα χρόνια που ακολούθησαν, η ανάπτυξη της εκπαίδευσης συνδέθηκε με την ευρύτερη οργάνωση της κοινότητας. Το 1880 το Ριζοκάρπασο απέκτησε οδική σύνδεση και το 1886 ταχυδρομική υπηρεσία. Αργότερα λειτούργησαν αστυνομικός σταθμός, από το 1905, δασικός σταθμός και κτηνιατρική υπηρεσία, ενώ τουλάχιστον από το 1930 υπήρχε γιατρός με μόνιμη παρουσία στο χωριό. Παράλληλα, ενισχύθηκε η σχολική υποδομή και ιδρύθηκε το Ελληνικό Γυμνάσιο Ριζοκαρπάσου, το οποίο λειτουργούσε μέχρι την τουρκική εισβολή του 1974.
Η εισβολή και η κατοχή ανέτρεψαν την καθημερινότητα της κοινότητας και επηρέασαν καθοριστικά τη λειτουργία των σχολείων της. Πολλοί Ελληνοκύπριοι κάτοικοι παρέμειναν εγκλωβισμένοι στο Ριζοκάρπασο, όμως ο αριθμός τους μειώθηκε σταδιακά. Τον Οκτώβριο του 1975 καταγράφονταν 1.966 εγκλωβισμένοι και τον Οκτώβριο του 1976 1.664. Τον Δεκέμβριο του 1976 είχαν περιοριστεί σε 1.583, έναν χρόνο αργότερα σε 1.381 και τον Απρίλιο του 1978 σε 1.353. Τον Μάιο του 1980 ο αριθμός τους ανερχόταν σε 1.002, ενώ το 2008 είχαν απομείνει 263. Παράλληλα, σύμφωνα με τα στοιχεία του αρχικού κειμένου, τον Οκτώβριο του 1976 είχαν εγκατασταθεί στο χωριό περίπου 500 Τούρκοι έποικοι.
Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, το Δημοτικό Σχολείο επαναλειτούργησε τον Σεπτέμβριο του 1975, προσφέροντας στα παιδιά των εγκλωβισμένων τη δυνατότητα να συνεχίσουν την εκπαίδευσή τους στον τόπο τους. Το 1977 φοιτούσαν σε αυτό 200 μαθητές και υπηρετούσαν πέντε δάσκαλοι. Τον Νοέμβριο του 1978 οι μαθητές είχαν μειωθεί σε 164 και οι δάσκαλοι σε τρεις, ενώ το 2010 το σχολείο αριθμούσε μόλις 19 μαθητές.
Ιδιαίτερη σημασία για την κοινότητα είχε η επαναλειτουργία του Γυμνασίου το 2004, στο κτήριο του Παρθεναγωγείου Ριζοκαρπάσου, με 16 μαθητές. Η αποκατάσταση της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης έδωσε ξανά στα παιδιά τη δυνατότητα να συνεχίζουν τη φοίτησή τους στο χωριό τους. Η παρουσία των σχολείων αποτελεί βασικό στήριγμα της κοινότητας και συνδέεται με τη διατήρηση της γλώσσας, της πολιτιστικής της ταυτότητας και της σχέσης των νεότερων γενεών με το Ριζοκάρπασο.
Πηγή:
Κρατικό Αρχείο Κύπρου
Περιστιάνης, Ιερώνυμος Κ., Ιστορία των ελληνικών γραμμάτων: από της τουρκικής κατακτήσεως μέχρι της αγγλικής κατοχής (1571–1878), Λευκωσία, 1930.
