Η εκκλησία της Αγίας Μαύρης στο Ριζοκάρπασο χρονολογείται στον 12ο αιώνα και ανήκει στον τύπο του μονόκλιτου καμαροσκέπαστου ναού. Η αρχιτεκτονική της και τα σωζόμενα τμήματα του τοιχογραφικού της διακόσμου αποτελούν μαρτυρίες της βυζαντινής τέχνης στην περιοχή.
Η αρχιτεκτονική του ναού
Ο εσωτερικός χώρος της εκκλησίας έχει διαστάσεις 7,10 × 3,65 μ., χωρίς την αψίδα του ιερού. Η αψίδα περιγράφεται στη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια ως ημικυκλική εσωτερικά και εξωτερικά, με πεταλόμορφη χάραξη. Η χορδή της είναι 2,30 μ. και το βέλος της 1,28 μ.
Στο εσωτερικό, τον βόρειο και τον νότιο τοίχο διαρθρώνουν από τρία τυφλά τόξα, δηλαδή τόξα χωρίς ανοίγματα. Είναι βαθμιδωτά και πεταλόμορφα, ενώ στις παραστάδες ανάμεσά τους στηρίζονται δύο σφενδόνια, τα εγκάρσια ενισχυτικά τόξα που χωρίζουν την καμάρα σε τρία τμήματα.
Οι τοίχοι είναι κατασκευασμένοι από τετραγωνισμένους πωρόλιθους και έχουν πάχος 0,75 μ. Δύο είσοδοι εξυπηρετούν την πρόσβαση στον ναό: μία στο μέσο του δυτικού τοίχου, πλάτους 1,06 μ., και μία στο μέσο του νότιου, πλάτους 0,76 μ.
Στην αψίδα ανοίγεται δίλοβο παράθυρο, με δύο ανοίγματα που απολήγουν σε ημικυκλικά τόξα κατασκευασμένα από τούβλα. Κάθε άνοιγμα έχει πλάτος 0,40 μ. και μέγιστο ύψος 0,97 μ. Ένα ακόμη δίλοβο παράθυρο βρίσκεται ψηλά στον δυτικό τοίχο, αλλά φαίνεται ότι κλείστηκε λίγο μετά την αποπεράτωση της εκκλησίας. Ανάμεσα σε αυτό και τη δυτική θύρα υπάρχει διακοσμητική ζώνη από τούβλα, την οποία η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια χαρακτηρίζει μοναδική στην Κύπρο.
Σε νεότερη εποχή διανοίχθηκε ορθογώνιο παράθυρο, πλάτους 0,75 μ., στο κέντρο του δυτικού τυφλού τόξου του βόρειου τοίχου. Στα δυτικά του ναού σώζονται επίσης τα θεμέλια ενός σχεδόν τετράγωνου νάρθηκα, με θύρα στο μέσο της νότιας πλευράς του. Ο νάρθηκας προστέθηκε πολύ αργότερα από την ανέγερση της εκκλησίας, ενώ παραμένουν άγνωστες τόσο η χρονολογία κατασκευής όσο και εκείνη της καταστροφής του.
Οι σωζόμενες τοιχογραφίες
Αρχικά, το εσωτερικό της Αγίας Μαύρης ήταν ολόκληρο διακοσμημένο με τοιχογραφίες. Η διείσδυση βρόχινου νερού και η δημιουργία σκληρών αλάτων στην επιφάνειά τους προκάλεσαν εκτεταμένες φθορές. Παρά τις απώλειες, διατηρούνται τμήματα που επιτρέπουν την αναγνώριση σημαντικών παραστάσεων του αρχικού διακόσμου.
Στο τεταρτοσφαίριο της αψίδας εικονίζεται η Θεοτόκος όρθια, σε στάση δέησης, ανάμεσα στους αρχαγγέλους. Μπροστά στο στήθος της φέρει μετάλλιο με τον Χριστό. Χαμηλότερα, στο βάθος της παράστασης, διακρίνονται χαρακτηριστικά ανθέμια, παρόμοια με εκείνα που συναντώνται στην αψίδα της Παναγίας στο Τρίκωμο. Δεξιά και αριστερά της αψίδας σώζονται τμήματα δύο μορφών Στυλιτών.
Στην καμάρα αναπτύσσονται σκηνές από τη ζωή του Χριστού και της Θεοτόκου. Στο ανατολικό τμήμα διατηρείται η Ανάληψη του Χριστού σε σχετικά ανεκτή κατάσταση. Στο κεντρικό τμήμα σώζονται ίχνη του Ευαγγελισμού στη βόρεια πλευρά και η Κοίμηση της Θεοτόκου στη νότια. Κατάλοιπα της Υπαπαντής του Χριστού διακρίνονται στο νότιο μισό του δυτικού τμήματος.
Στον δυτικό τοίχο διασώζεται μεγάλο μέρος της Πεντηκοστής και, χαμηλότερα, η μορφή μιας αγίας με σοβαρές φθορές. Το ανατολικό σφενδόνιο φέρει τις μορφές του Δαβίδ και του Σολομώντα, ενώ στο κέντρο του δυτικού εικονίζεται ο άγιος Φωκάς.
Χρονολόγηση και καλλιτεχνικά χαρακτηριστικά
Οι τοιχογραφίες της αρχικής διακόσμησης χρονολογούνται πιθανώς στο δεύτερο τέταρτο του 12ου αιώνα. Από εικονογραφική και τεχνοτροπική άποψη παρουσιάζουν ομοιότητες με τον ζωγραφικό διάκοσμο της Παναγίας του Τρικώμου και της Παναγίας της Ασίνου. Στην Αγία Μαύρη, ωστόσο, η απόδοση των μορφών είναι περισσότερο σχηματοποιημένη και έχει λαϊκότερο χαρακτήρα.
Σε σχέση με τις τοιχογραφίες των αρχών του 12ου αιώνα, οι παραστάσεις εμφανίζουν μεγαλύτερη εικονογραφική εξέλιξη, ενώ η ζωγραφική τους εκτέλεση είναι απλούστερη. Τα χρώματα, τουλάχιστον στη σημερινή κατάσταση διατήρησής τους, είναι λιγότερο λαμπρά.
Ο διάκοσμος εμπλουτίστηκε σε μεταγενέστερους χρόνους. Κατά τον 13ο ή τον 14ο αιώνα ζωγραφίστηκε ο έφιππος άγιος Γεώργιος στο δυτικό τυφλό τόξο του νότιου τοίχου. Στην ίδια περίπου περίοδο αποδίδεται και η παράσταση του αρχαγγέλου Μιχαήλ στο κεντρικό τυφλό τόξο του βόρειου τοίχου.
Φθορές και απώλειες
Εκτός από τις αλλοιώσεις που προκάλεσαν ο χρόνος, η υγρασία και τα άλατα, ο τοιχογραφικός διάκοσμος υπέστη πρόσθετες απώλειες μετά την κατάληψη του Ριζοκαρπάσου από τον τουρκικό στρατό το 1974, καθώς τοιχογραφίες αποτοιχίστηκαν από τον ναό. Τα τμήματα που διασώζονται εξακολουθούν να μαρτυρούν την ιστορική και καλλιτεχνική αξία της εκκλησίας και τη θέση της στη θρησκευτική κληρονομιά του Ριζοκαρπάσου.
Πηγή για την αρχιτεκτονική περιγραφή και τον τοιχογραφικό διάκοσμο: Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια.
Φωτογραφίες
