Η Μονή του Αποστόλου Ανδρέα, κοντά στο ομώνυμο ακρωτήριο της Καρπασίας, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα προσκυνήματα της Κύπρου. Η ιστορία της συνδέεται με τη θρησκευτική παράδοση, τη ζωή των κατοίκων του Ριζοκαρπάσου και τη διαχρονική προσέλευση πιστών από ολόκληρο το νησί. Ο χώρος συγκεντρώνει διαφορετικές ιστορικές περιόδους: την παράδοση για την παρουσία του Αποστόλου, τις μεσαιωνικές μαρτυρίες, τον παλαιό ναό κοντά στο αγίασμα και το νεότερο μοναστηριακό συγκρότημα που διαμορφώθηκε κατά τον 19ο αιώνα.
Η σημασία της Μονής υπερβαίνει την ιστορία των κτισμάτων της. Τα προσκυνήματα, τα τάματα, οι βαφτίσεις και η φιλοξενία των επισκεπτών τη συνέδεσαν με τις οικογενειακές μνήμες πολλών Κυπρίων. Μετά το 1974, η πρόσβαση σε αυτήν συνδέθηκε επιπλέον με την εμπειρία του εγκλωβισμού και της προσφυγιάς, αλλά και με τις προσπάθειες διατήρησης των δεσμών με την Καρπασία.
Ένας τόπος πίστης και συνάντησης
Δύο ημερομηνίες κατέχουν ιδιαίτερη θέση στη λατρευτική ζωή της Μονής: η 30ή Νοεμβρίου, εορτή του Αποστόλου Ανδρέα, και η 15η Αυγούστου, επέτειος των εγκαινίων του νεότερου ναού το 1867. Η θερινή πανήγυρη διευκόλυνε τη συμμετοχή περισσότερων προσκυνητών, καθώς οι μετακινήσεις προς την απομακρυσμένη περιοχή ήταν δυσκολότερες κατά τους χειμερινούς μήνες.
Σε παλαιότερες εποχές, η μετάβαση στο μοναστήρι απαιτούσε πολυήμερη διαδρομή. Οι πιστοί ταξίδευαν πεζοί, με ζώα και άμαξες ή έφθαναν διά θαλάσσης. Μετέφεραν λαμπάδες, αφιερώματα και προμήθειες, ενώ η Μονή προσέφερε φιλοξενία. Οι σχετικές περιγραφές αποτυπώνουν ένα προσκύνημα που αποτελούσε ταυτόχρονα θρησκευτικό γεγονός και ευκαιρία συνάντησης ανθρώπων από διαφορετικές περιοχές της Κύπρου.¹
Η ευρύτερη χρήση του αυτοκινήτου και των λεωφορείων άλλαξε σταδιακά τον τρόπο μετάβασης. Η απόσταση, ωστόσο, εξακολουθούσε να καθιστά το ταξίδι σημαντικό γεγονός για τις οικογένειες που το πραγματοποιούσαν. Μέχρι το 1974, πολλοί επισκέπτονταν τη Μονή και για τη βάφτιση των παιδιών τους.
Στο προσκύνημα συμμετείχαν επίσης Τουρκοκύπριοι, οι οποίοι απέδιδαν τιμή στον Απόστολο και προσέφεραν τάματα. Η παρουσία τους φανερώνει ότι ο σεβασμός προς τον συγκεκριμένο χώρο εκδηλωνόταν και πέρα από τα όρια της ελληνορθόδοξης κοινότητας.
Η παράδοση του αγιάσματος και οι πρώτες ιστορικές αναφορές
Η ακριβής εποχή ίδρυσης της Μονής δεν είναι γνωστή. Η εκκλησιαστική παράδοση τοποθετεί την απαρχή της ιερότητας του χώρου στον 1ο αιώνα μ.Χ., όταν ο Απόστολος Ανδρέας φέρεται να έφθασε στην περιοχή με πλοίο. Σύμφωνα με την ίδια αφήγηση, η νηνεμία κράτησε το καράβι αγκυροβολημένο για τρεις ημέρες σε κοντινό λιμανάκι.
Κατά την παραμονή του, ο Απόστολος φέρεται να έκανε να αναβλύσει νερό από τον βράχο. Με το νερό αυτό συνδέεται η θεραπεία του τυφλού παιδιού του καπετάνιου, ο οποίος, ως έκφραση ευγνωμοσύνης, έκτισε ναό αφιερωμένο στον Απόστολο. Η πηγή και το αγίασμα αποτελούν έκτοτε κεντρικά στοιχεία της προσκυνηματικής παράδοσης. Η αφήγηση αυτή εξηγεί τη θρησκευτική σύνδεση του τόπου με τον Άγιο, χωρίς να προσδιορίζει τεκμηριωμένα τη χρονολογία ίδρυσης του μοναστηριού.²
Μια πρώιμη γραπτή αναφορά ανάγεται στο 1103. Ο Αγγλοσάξονας προσκυνητής Saewulf μνημονεύει λιμανάκι που έφερε το όνομα του Αποστόλου Ανδρέα. Η μαρτυρία δείχνει ότι η συγκεκριμένη ονομασία ήταν ήδη γνωστή κατά τη βυζαντινή περίοδο, χωρίς να παρέχει από μόνη της σαφή εικόνα για τη μορφή ή την οργάνωση μιας μοναστικής εγκατάστασης.
Στο ιστορικό που παραδίδει το αρχικό άρθρο, αναφορά σε μοναστήρι συνδέεται με τα γεγονότα του 1191 και τη σύλληψη του Ισαακίου Κομνηνού από τον Ριχάρδο τον Λεοντόκαρδο. Η σχετική αφήγηση, η οποία αποδίδεται στον Benedict of Peterborough, τοποθετεί τη σύλληψη σε οχυρωμένο μοναστήρι στην περιοχή του ακρωτηρίου του Αποστόλου Ανδρέα.
Η σύνδεση του ακρωτηρίου με τον Άγιο αποτυπώνεται και στη χαρτογραφία. Σε χάρτες από το 1465 απαντά η ονομασία «Capo de Sando Andrea», ενώ σε παλαιές χαρτογραφικές απεικονίσεις σημειώνεται και εκκλησία με το όνομα του Αγίου Ανδρέα.
Για τον 18ο αιώνα, χαρακτηριστική είναι η περιγραφή του Richard Pococke, ο οποίος επισκέφθηκε την Κύπρο το 1738. Αναφέρεται στο ακρωτήριο και σε μοναστήρι αφιερωμένο στον Απόστολο Ανδρέα, όπου διέμεναν δύο ή τρεις μοναχοί. Η περιγραφή του προσφέρει μια εικόνα μικρής μοναστικής εγκατάστασης πριν από την οικοδομική ανάπτυξη του 19ου αιώνα.³
Από το μεσαιωνικό εκκλησάκι στο νεότερο συγκρότημα
Η αρχιτεκτονική του χώρου διατηρεί τη συνύπαρξη του παλαιού και του νεότερου ναού. Δεν έχουν αναγνωριστεί κατάλοιπα που να μπορούν να συνδεθούν με τον πρώτο ναό της παράδοσης. Ο σωζόμενος παλαιός ναός αποδίδεται στη μεσαιωνική περίοδο και, σύμφωνα με τη βιβλιογραφία που παρατίθεται στο αρχικό άρθρο, χρονολογείται στον 15ο αιώνα.
Πρόκειται για μικρό ναό με γοτθικά χαρακτηριστικά και σταυροθόλια, ο οποίος συνδέεται άμεσα με την πηγή του αγιάσματος. Βρίσκεται περίπου τριάμισι μέτρα χαμηλότερα από το ιερό του νεότερου ναού και προσεγγίζεται με δύο πέτρινες κλίμακες. Η κάτοψή του είναι τετράγωνη, ενώ στη νότια πλευρά ανοίγεται αψιδωτή λίθινη είσοδος. Η ειδικότερη τοποθέτηση της οικοδόμησης ή επέκτασής του γύρω στο 1430 αποτελεί εκτίμηση που διατυπώνει ο Ι. Τσικνόπουλλος.⁴
Η ουσιαστική διεύρυνση του συγκροτήματος πραγματοποιήθηκε τον 19ο αιώνα. Το 1855 άρχισε η οικοδόμηση του νεότερου ναού με πρωτοβουλία του παπά Ιωάννη Νικόλα Διάκου από το Ριζοκάρπασο. Τα εγκαίνια τελέστηκαν στις 15 Αυγούστου 1867, επί Αρχιεπισκόπου Σωφρονίου, όπως αναφέρει και η σχετική επιγραφή.
Ο νεότερος ναός είναι μονόκλιτος, με καμαροσκεπή οροφή που ενισχύεται από έξι κτιστές ζώνες. Η κύρια είσοδος βρίσκεται στη νότια πλευρά, ενώ δεύτερη θύρα ανοίγεται στον βόρειο τοίχο, όπου βρίσκεται η επιγραφή των εγκαινίων.
Στο εσωτερικό ξεχωρίζει το ξυλόγλυπτο και επιχρυσωμένο εικονοστάσιο. Ξυλόγλυπτα είναι επίσης ο άμβωνας, ο θρόνος και τα προσκυνητάρια. Ιδιαίτερη θέση κατέχει η προσκυνηματική εικόνα του Αποστόλου Ανδρέα, τοποθετημένη σε περίτεχνο προσκυνητάρι στα δεξιά του τέμπλου. Στο άρθρο αναφέρονται ακόμη εικόνες και κειμήλια του 19ου αιώνα, χωρίς να προσδιορίζονται ο δημιουργός και η χρονολογία κατασκευής του εικονοστασίου.
Ο παπά Ιωάννης και η προσφορά της Μονής στο Ριζοκάρπασο
Ο παπά Ιωάννης Νικόλα Διάκου, που γεννήθηκε το 1827, υπήρξε η κεντρική μορφή στην ανάπτυξη του νεότερου μοναστηριακού συγκροτήματος. Ως κτήτορας και πρώτος οικονόμος του, ανέλαβε να συγκεντρώσει τους αναγκαίους πόρους με εράνους στην Κύπρο και στο εξωτερικό. Στις περιοδείες του μετέφερε παλαιά εικόνα του Αποστόλου, συνδέοντας την οικονομική ενίσχυση του έργου με την προσκυνηματική ευλάβεια. Η προσπάθεια άρχισε επί Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Α΄ και ολοκληρώθηκε, ως προς τα εγκαίνια του ναού, επί Σωφρονίου.⁵
Η δράση του δεν περιορίστηκε στην οικοδόμηση. Οι περιγραφές του έργου του αναφέρονται στην εποπτεία της μοναστηριακής περιουσίας, στη διαχείριση των εσόδων και στη χρησιμοποίησή τους για τη φιλοξενία και την εκπαίδευση. Ο Φραγκούδης επισημαίνει ιδιαίτερα την ενίσχυση σχολείου αρρένων και θηλέων στο Ριζοκάρπασο. Η μαρτυρία αυτή αναδεικνύει τον δεσμό της Μονής με τις εκπαιδευτικές και κοινωνικές ανάγκες της κοινότητας.⁶
Ο παπά Ιωάννης πέθανε στις 4 Ιουλίου 1909, σε ηλικία 82 ετών. Ενταφιάστηκε κοντά στον παλαιό ναό, όπου αργότερα τοποθετήθηκε μαρμάρινη προτομή του.
Στη λειτουργία της Μονής συνέβαλαν στη συνέχεια κληρικοί που ανέλαβαν τη διακονία και τη διαχείρισή της. Στο αρχικό ιστορικό καταγράφονται ο Χριστόφορος Κυκκώτης κατά τα έτη 1910–1915, ο Ιωσήφ το 1916–1926, ο Παγκράτιος το 1926–1927, ο Κλεόπας από τη Μόρφου γύρω στο 1931, ο Φώτιος Μαχαιριώτης από το Φλαμούδι το 1931–1934, ο Χρύσανθος Μακρυγιάννης το 1935–1937, ο Νικόλας Σανταμάς το 1942–1947 και ο Λεόντιος Ιακωβίδης το 1948–1962. Από το 1962 αναφέρεται ο Κλεόπας Κουρουζίδης.
Σημαντικός ευεργέτης υπήρξε ο Αριστόδημος Γιαννακού Παπαπέτρος (1897–1967). Με τη διαθήκη του κληροδότησε στη Μονή ολόκληρη την περιουσία του, η αξία της οποίας υπολογίζεται στο αρχικό άρθρο σε 50.000 λίρες το 1967, με σκοπό την κατασκευή ξενώνων. Η ταφή του στον χώρο του μοναστηριού συνδέει και τη δική του μνήμη με την ιστορία του προσκυνήματος.
Η πρόσβαση στη Μονή μετά το 1974
Η τουρκική εισβολή του 1974 μετέβαλε ριζικά τις συνθήκες λειτουργίας και επίσκεψης της Μονής. Οι περιορισμοί στη διακίνηση επηρέασαν τόσο τους εγκλωβισμένους της Καρπασίας όσο και τους εκτοπισμένους κατοίκους και τους υπόλοιπους προσκυνητές.
Σύμφωνα με το ιστορικό του αρχικού άρθρου, στις 30 Νοεμβρίου 1978 επιτράπηκε για πρώτη φορά μετά την εισβολή στους εγκλωβισμένους της Καρπασίας να μεταβούν στη Μονή για να παρακολουθήσουν τη λειτουργία της εορτής του Αποστόλου.
Στις 30 Νοεμβρίου 1994 επισκέφθηκαν το μοναστήρι ο ηγούμενος Κύκκου και ο οικονόμος της Μονής Κλεόπας Κουρουζίδης. Έναν χρόνο αργότερα ακολούθησε οργανωμένο προσκύνημα σαράντα Καρπασιτών από τις ελεύθερες περιοχές. Στις 15 Αυγούστου 1997 πραγματοποιήθηκε ευρύτερη επίσκεψη εξακοσίων Ελληνοκυπρίων, έπειτα από ενέργειες της Διαχειριστικής Επιτροπής προς τα Ηνωμένα Έθνη και τις κυβερνήσεις των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ηνωμένου Βασιλείου.
Η μερική άρση των περιορισμών στη διακίνηση τον Απρίλιο του 2003 διεύρυνε σημαντικά τη δυνατότητα πρόσβασης. Στις 26 Απριλίου, Μεγάλο Σάββατο εκείνης της χρονιάς, τελέστηκε η ακολουθία της Αναστάσεως, η οποία προσέλκυσε και το ενδιαφέρον διεθνών τηλεοπτικών δικτύων. Η επιστροφή μεγάλου αριθμού προσκυνητών ανέδειξε τη διατήρηση του δεσμού με τη Μονή, παρά τις δεκαετίες περιορισμένης πρόσβασης.
Η διοικητική οργάνωση
Η διοικητική οργάνωση της Μονής συνδέεται με ιδιαίτερους κανονισμούς που τέθηκαν σε εφαρμογή το 1927. Στο αρχικό άρθρο αναφέρεται ότι η διαχείρισή της ασκείται από Διαχειριστική Επιτροπή, βάσει του άρθρου 92 του Καταστατικού της Εκκλησίας της Κύπρου και του ειδικού καταστατικού της. Το πλαίσιο αυτό ρυθμίζει τη διοίκηση και τη σχέση της Μονής με τον οικείο επίσκοπο.
Η μακρά παρουσία του προσκυνήματος στην Καρπασία διαμορφώθηκε μέσα από τη συμβολή κληρικών, ευεργετών, κατοίκων και επισκεπτών. Ο παλαιός ναός και το αγίασμα, το οικοδομικό έργο του 19ου αιώνα και οι μνήμες των προσκυνημάτων αποτελούν διαφορετικές, αλλά αλληλένδετες όψεις της ιστορίας του.
Παραπομπές
- Χ. Ταουσιάνη, Αι εκκλησίαι του Ριζοκαρπάσου, 1983, σ. 143· Μ. Στυλιανού, Μια περιδιάβαση στα κατεχόμενα χωριά και τις πόλεις μας, 2001, σ. 346. Στο δεύτερο έργο παρατίθεται περιγραφή του Γιάννη Σταυρινού Οικονομίδη.
- Ι. Τσικνοπούλλου, Ο Απόστολος Ανδρέας, 1967, σ. 21.
- Ν. Γ. Κυριαζή, Τα Μοναστήρια εν Κύπρω, 1950, σ. 18.
- Ι. Τσικνοπούλλου, Ο Απόστολος Ανδρέας, ό.π., σ. 22.
- Στο ίδιο, σ. 25.
- Στο ίδιο, σ. 26, όπου παρατίθεται η περιγραφή του Φραγκούδη.
Φωτογραφίες
